{"id":11596,"date":"2025-11-05T07:30:52","date_gmt":"2025-11-05T05:30:52","guid":{"rendered":"https:\/\/baraka.cc\/?p=11596"},"modified":"2025-10-31T16:18:44","modified_gmt":"2025-10-31T14:18:44","slug":"bos-zaman-fabrikasinda-ucretsiz-emek-tahsin-oygar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baraka.cc\/?p=11596","title":{"rendered":"Bo\u015f Zaman Fabrikas\u0131nda \u00dccretsiz Emek &#8211; Tahsin Oygar"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1.jpeg\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" width=\"1024\" height=\"890\" src=\"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-11597\" srcset=\"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1.jpeg 1024w, https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1-300x261.jpeg 300w, https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1-768x668.jpeg 768w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Yaz\/K\u0131\u015f, \u00d6l\u00fcm\/Ya\u015fam veya Ak\u0131\u015f\/Dura\u011fanl\u0131k gibidir bo\u015f zaman ve zorunlu faaliyet.<\/strong><br>Diyalektik olarak birbirine ba\u011fl\u0131, birinin yoklu\u011funda di\u011feri anlam\u0131n\u0131 yitiren kavramlard\u0131rlar. Antik Yunan\u2019da bo\u015f zaman (Scholae), \u00f6zg\u00fcrce, \u00f6\u011frenmeye, d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, sanata ve felsefeye ayr\u0131lan zaman olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u201cScholae\u201d kelimesi bug\u00fcnk\u00fc anlam\u0131 ile hi\u00e7 de \u00f6rt\u00fc\u015fmese de! \u0130ngilizcede \u201cschool\u201d olarak bildi\u011fimiz okul demektir. Modern zamanlarda ise bo\u015f zaman dinlenme veya zorunlu fizyolojik ihtiya\u00e7lar\u0131n yerine getirilmesi, t\u00fcketim ve e\u011flenceye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnse de yaz\u0131m\u0131z ba\u011flam\u0131nda teknoloji ve sosyal medya ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6lgesinde zombile\u015fen insan\u0131n yeni \u00e7\u0131kmaz\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fcnmekte. Halbuki Marx \u201cBo\u015f zaman, hem k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmenin hem de insan\u00ee \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn alan\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek zenginlik, bo\u015f zamand\u0131r.\u201d derken \u00f6zg\u00fcr bir \u00f6zne, toplumsal bir varl\u0131k olarak insan\u0131n potansiyel geli\u015fiminin anlam buldu\u011fu zamandan bahsetmekteydi. Bo\u015f zaman, ki\u015finin kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesi, \u00f6zg\u00fcrce \u00fcretmesi, d\u00fcnyay\u0131 sorgulamas\u0131 i\u00e7in bir alan sunmal\u0131. Sadece \u201ci\u015ften arta kalan\u201d de\u011fil, \u201cinsan olman\u0131n en insanca zaman\u0131\u201d olarak da yorumlanmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kafa dinlemek, e\u011flenmek, bo\u015f zaman\u0131 \u201cde\u011ferlendirmek\u201d i\u00e7in teknoloji ve sosyal medya<\/strong><br>\u201cSosyalle\u015fmek, e\u011flenmek, \u00f6\u011frenmek gibi ama\u00e7larla bug\u00fcn teknoloji ve sosyal medyay\u0131 kullan\u0131yoruz.\u201d c\u00fcmlesi hemen hemen herkesin bir \u00e7\u0131rp\u0131da s\u00f6yledi\u011fi yayg\u0131n bir inan\u0131\u015f. Pek tabii ki bu niyetlerle kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z zamanlar da oluyor. Sahi, teknoloji ve sosyal medya ne kadar zaman\u0131m\u0131z\u0131 al\u0131yor? Ve sadece zaman\u0131m\u0131z\u0131 m\u0131 al\u0131yor? Ara\u015ft\u0131rmalara bir g\u00f6z atmakta yarar var. <em>The Times<\/em>\u2019da \u00e7\u0131kan bir ara\u015ft\u0131rmada gen\u00e7lerin g\u00fcnl\u00fck ortalama 5\u20136 saat telefon ba\u015f\u0131nda olduklar\u0131 tespit ediliyor. <strong>(1)<\/strong> GSM operat\u00f6rlerinden 2024\u2019e kadar toplanan verilere g\u00f6re; gen\u00e7ler \u00f6m\u00fcrlerinin 25 y\u0131l\u0131n\u0131 telefon ba\u015f\u0131nda ge\u00e7iriyor. Bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rma <em>SQ Magazine<\/em>\u2019de yay\u0131nland\u0131. Telefon ba\u015f\u0131nda kalma d\u0131\u015f\u0131nda, \u00f6zel olarak sosyal medya kullan\u0131m\u0131 2025 verilerine g\u00f6re ortalama g\u00fcnl\u00fck 2 saat 41 dakikaya y\u00fckselmi\u015f. Son be\u015f y\u0131la bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda %38\u2019lik bir art\u0131\u015f s\u00f6z konusu. <strong>(2)<\/strong> 4 y\u0131l boyunca takip edilen 9\u201310 ya\u015flar\u0131nda \u00e7ocuklar \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmada ise \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131kmakta. <strong>(3)<\/strong> Takip edilen \u00e7ocuklar\u0131n %40\u2019\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k noktas\u0131na gelmi\u015f ve \u00e7ocuklarda anksiyete, depresyon, sald\u0131rganl\u0131k ve intihar d\u00fc\u015f\u00fcnceleri g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015f. Yeni Zelanda\u2019daki ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re 2\u20138 ya\u015f aras\u0131ndaki \u00e7ocuklarda tablet, telefon kullan\u0131m\u0131 g\u00fcnl\u00fck 90 dakikay\u0131 a\u015f\u0131yorsa dil ve sosyal becerilerinde geri kald\u0131\u011f\u0131 ispatlanm\u0131\u015f. <strong>(4)<\/strong> T\u00fcm bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar, zaman y\u00f6netim becerisi ve akademik ba\u015far\u0131n\u0131n da k\u00f6t\u00fc etkilendi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyuyor. Sonu\u00e7 olarak e\u011flenmek, dinlenmek ve geli\u015fmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z teknoloji ve sosyal medya hi\u00e7 de niyetlerimiz do\u011frultusunda sonu\u00e7 vermiyor. Bu sadece teknolojinin veya bildi\u011fimiz kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z sosyal medyan\u0131n su\u00e7u de\u011fil. Teknoloji kime ve neye hizmet ediyor, ona bakmak gerek. Salt bir teknoloji d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 yerine, toplumsal, ekolojik bir teknoloji i\u00e7in m\u00fccadele her \u015feyden \u00e7ok daha fazla ihtiya\u00e7 gibi g\u00f6r\u00fcnmekte.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dev teknoloji ve sosyal medya \u015firketlerinin bo\u015f zaman\u0131 \u201cde\u011ferlendirmesi\u201d!<\/strong><br>\u00c7ok uzatmaya gerek yok; sadece son 5 y\u0131lda Apple %112.16, Google (YouTube) %219.18 ve Meta (Facebook, Instagram) %188.01 oran\u0131nda k\u00e2r\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. Yani bo\u015f zaman\u0131n\u0131z bu \u015firketler taraf\u0131ndan bu k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011fa akan bir alan olarak \u201cde\u011ferlenmekte\u201d. Theodor W. Adorno, sermayenin k\u00f6lelerine ait bo\u015f zaman\u0131 kaybetmeyi hi\u00e7 hazmedemedi\u011finden bahseder. K\u00f6lelik d\u00f6nemi sermayeye ait olan fakat bar\u0131nma, yiyecek, i\u00e7ecek gibi b\u00fcy\u00fck maliyetlerle gelen bu avantaj, tarih boyu b\u00fcy\u00fck ve kanl\u0131 m\u00fccadeleler sayesinde sermayeden kurtuldu. \u00dccretli k\u00f6lelik dedi\u011fimiz bug\u00fcn\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fma ya\u015fam\u0131ndaki bu hayati zaman ve alan bug\u00fcn eskiye, yani k\u00f6lelik d\u00f6nemine g\u00f6re bile \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir sald\u0131r\u0131 alt\u0131nda. Sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n etkinlikleri; be\u011feni, payla\u015f\u0131m, zaman harcama birer veri olarak toplan\u0131yor ve k\u00e2r amac\u0131yla reklama d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Sosyal medya devleri, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 olabildi\u011fince platformda tutmak i\u00e7in ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yarat\u0131c\u0131 mekanizmalar \u00fczerinde \u00f6zellikle \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Sadece veri toplama de\u011fil, her bir kullan\u0131c\u0131 i\u00e7erik \u00fcretiyor (foto\u011fraf, post, video, yorum vb.). \u0130nsanlar bir yandan dikkatini, zaman\u0131n\u0131, ilgi alan\u0131n\u0131 g\u00f6stererek reklam de\u011ferine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken di\u011fer taraftan \u00fcretici emek olarak i\u00e7erik yarat\u0131yor ve platforma de\u011fer kat\u0131yor. T\u00fcm bunlar yetmez gibi Instagram ve benzeri platformlarla hayatlar\u0131n\u0131 medyala\u015ft\u0131r\u0131p metala\u015ft\u0131r\u0131yor. Bu da ister ger\u00e7ek olsun ister bir kurgu, k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fam\u0131 da de\u011fi\u015ftirme\u2013etkileme ile sonu\u00e7lan\u0131yor. \u00dclkelerdeki se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 etkileme, dezenformasyon ve manip\u00fclasyona alet edilerek de \u00fczerinizden bir k\u00e2r elde ediliyor. T\u00fcm bunlar sizin bo\u015f zaman\u0131n\u0131z\u0131 ve eme\u011finizi \u00fccret \u00f6denmeden art\u0131 de\u011fer kayna\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor. Dijital emek kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z bir \u015fekilde piyasaya giriyor.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ne yapmal\u0131?<\/strong><br>Buna iki a\u00e7\u0131dan cevap verece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n<p> Birincisi; ki\u015fi olarak en \u00f6nce kendinize g\u00fcnl\u00fck kullan\u0131m s\u0131n\u0131r\u0131 koyup uyun. 90 dakikay\u0131 ge\u00e7meyin, gereksiz bildirimleri kapat\u0131n, gece ya telefonu kapat\u0131n ya da yak\u0131n\u0131n\u0131zda tutmay\u0131n. Belirli aral\u0131klarla dijital detoks yap\u0131n. Bo\u015f zaman\u0131n\u0131z\u0131n ger\u00e7ekten de\u011ferlenmesi i\u00e7in \u00f6rg\u00fctlenin; ekoloji, insan haklar\u0131, sanat veya spor \u00f6rg\u00fctlerinde aktif olun.<\/p>\n\n\n\n<p> \u0130kincisi, ki\u015fisel kurtulu\u015fun m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir dijital emek fabrikas\u0131n\u0131n ortadan kalkmas\u0131n\u0131n kolay olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilin. Bu k\u00fcresel kapitalist \u015firketlerin derhal global d\u00fczeyde kamula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in m\u00fccadele edin. Reklams\u0131z, kamuya ait, toplumsal fayda i\u00e7in var olan sosyalist sosyal platformlar\u0131n hayalini kurun.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0131sa vadede, bizi zombile\u015ftirip \u00fccretsiz eme\u011fimize ve bo\u015f zaman\u0131m\u0131za el koyan bu dev \u015firketlerin bunun bedelini \u00f6demesi, tazmin etmesi; ki\u015fisel verilerimizin haberimiz olmadan kullan\u0131lmas\u0131 ve benzeri konularda ba\u011flay\u0131c\u0131 uluslar\u00fcst\u00fc s\u00f6zle\u015fmeler ile korunabilmemiz i\u00e7in m\u00fccadele edin. Ama en \u00f6nemlisi, bu dev \u015firketlerin kamusal ve kolektif modellere \u00e7evrilmesi, ortak m\u00fclkiyete ge\u00e7mesi i\u00e7in var g\u00fcc\u00fcn\u00fczle m\u00fccadele edin.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol>\n<li><a>https:\/\/www.thetimes.com\/uk\/technology-uk\/article\/average-youngperson-25-years-phone-screen-time-hwt76mnpq?utm_source<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a>https:\/\/sqmagazine.co.uk\/social-media-screen-time-statistics\/?utm_source<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/www.roseeducationalsystems.com\/statistics\/\">https:\/\/www.roseeducationalsystems.com\/statistics\/<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/www.reddit.com\/r\/science\/comments\/1i9o5mq\/research_found_that_screen_time_during_early\/\">https:\/\/www.reddit.com\/r\/science\/comments\/1i9o5mq\/research_found_that_screen_time_during_early\/<\/a><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yaz\/K\u0131\u015f, \u00d6l\u00fcm\/Ya\u015fam veya Ak\u0131\u015f\/Dura\u011fanl\u0131k gibidir bo\u015f zaman ve zorunlu faaliyet.Diyalektik olarak birbirine ba\u011fl\u0131, birinin yoklu\u011funda di\u011feri anlam\u0131n\u0131 yitiren kavramlard\u0131rlar. Antik Yunan\u2019da bo\u015f zaman (Scholae), \u00f6zg\u00fcrce,<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":11597,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_newsletter_tier_id":0,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[67,38,42,1],"tags":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/ARGASDI_SAYI_79_son_hal1.jpeg","jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p4eHWX-312","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11596"}],"collection":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11596"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11596\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11598,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11596\/revisions\/11598"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11597"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11596"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11596"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11596"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}