![\"uzayzaman\"](\"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/uzayzaman.png\")
<\/a><\/p>\nUzay (Mekan) – zaman ne midir?<\/strong><\/p>\n Fiziki anlamda<\/b><\/p>\n Asl\u0131nda \u00e7ok kabaca tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak; d\u00f6rt boyutlu bir koordinat sisteminde bir noktay\u0131, nesneyi veya \u015feyi tarif etme giri\u015fimidir diyebiliriz. Basitten karma\u015f\u0131\u011fa do\u011fru gidersek, \u015f\u00f6yle; iki boyutlu bir ka\u011f\u0131t d\u00fcnya haritas\u0131 \u00fczerinde bir yeri nas\u0131l tarif ederiz? 35.10 kuzey(enlem) ve 33.21 do\u011fu(boylam)da bulunan d\u00fcnyan\u0131n tek b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ba\u015fkenti dedi\u011fimde, nereden bahsetti\u011fim hemen belli olur. G\u00fczel, iki boyutta tamam\u0131z, peki, bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyut eklersek? Lefko\u015fa\u2019daki Venedik s\u00fctununun \u00fczerindeki ta\u015f\u0131n konumu mesela? Enlem ve boylam bize yaln\u0131zca s\u00fctunun dikili oldu\u011fu yeri verebilir ama ta\u015f i\u00e7in 7 metre y\u00fcksekli\u011fi de eklememiz gerekmez mi? Art\u0131k \u00fc\u00e7 boyutta da tamam\u0131z da bu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut \u201czaman\u201d<\/i> ne peki? \u201cBu bilgilerle ben \u015fimdi<\/b> ta\u015f\u0131n tam yerini biliyorum\u201d <\/i>diyebilirsiniz. \u015eimdi mi?<\/i><\/b> Tamam, \u015fimdi geldik danan\u0131n kuyru\u011funa ama ilk \u00f6nce danaya bir bakmam\u0131z gerekecek.<\/p>\n G\u00f6relilik Kuram\u0131 ve dana<\/i><\/p>\n Bana g\u00f6re olan ile sana g\u00f6re olan hangi bak\u0131mlardan farkl\u0131, hangi bak\u0131mlardan ayn\u0131d\u0131r? Peki,\u00a0 sana g\u00f6re ve bana g\u00f6re farkl\u0131 olan\u0131n birbiriyle ili\u015fkisi var m\u0131d\u0131r? Somutla\u015ft\u0131racak olursak bisiklette giden bir ki\u015fi ile yolda duran bir ki\u015finin yan\u0131ndan ge\u00e7en bir kamyonun h\u0131z\u0131 nedir?\u00a0 Bisikletteki ki\u015fi kamyonun h\u0131z\u0131n\u0131n 80km oldu\u011funu duran ki\u015fi ise kamyonun 100km h\u0131zda oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Do\u011fru \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bisikletteki ki\u015fi 20km h\u0131zla hareket ediyor oldu\u011fundan, duran<\/b> ki\u015fiye g\u00f6re h\u0131z\u0131 kadar farkl\u0131 bir veriye sahip oluyor. Duran m\u0131?<\/i><\/b> Durdu\u011funu iddia eden ki\u015fi asl\u0131nda saatte 1300km h\u0131zla d\u00fcnyan\u0131n ekseni etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor. D\u00fcnyan\u0131n merkezi ise saniyede 30km h\u0131z ile g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda, g\u00fcne\u015f ise 220km ile Samanyolu etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor. <\/b>T\u00fcm bunlar bize sabit bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Fakat bisiklet\u00e7i ve duran ki\u015fi, g\u00f6zlemciler olarak farkl\u0131 h\u0131zlar\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fcm verileri olmas\u0131na ra\u011fmen, g\u00f6zlemleri sonucunda her ikisi de ayn\u0131 fizik kural\u0131n\u0131 (yol =h\u0131z * zaman) bulacaklard\u0131r. Bu g\u00f6zlemcilerin verileri de birbirine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilecektir. G\u00f6relilik kuram\u0131, basit\u00e7e inceledi\u011finiz olay\u0131n, farkl\u0131 durumda (zamanda, mekan veya h\u0131zda) olan g\u00f6zlemcilere g\u00f6re nas\u0131l cereyan etti\u011fini ve ortak fiziki a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu inceler. Einstein ve H. Poincare, G\u00f6relilik ve \u00f6zel g\u00f6relilik konular\u0131nda ciddi katk\u0131lar yap\u0131p, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n her g\u00f6zlemciye g\u00f6re ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kan\u0131tlay\u0131p, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hem bir par\u00e7ac\u0131k hem de dalga oldu\u011funu buldular. Hemen sonras\u0131nda Einstein, Newton\u2019un hareket ve Faraday\u2019\u0131n Elektro-manyetizma yasalar\u0131n\u0131n bu g\u00f6relilik kural\u0131na uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlay\u0131nca, zaman\u0131n da g\u00f6reli olmas\u0131 gerekti\u011fini ve \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n bunun s\u0131n\u0131r\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131. B\u00f6ylece \u201cmutlak zaman\u201d tarihe g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f oldu. Evet, danay\u0131 anlad\u0131ysak kuyru\u011fa yakla\u015f\u0131yoruz demektir. \u015eimdi g\u00fcne\u015f ile d\u00fcnya aras\u0131ndaki uzakl\u0131k 149.600.000\u00a0km. I\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131 ise 300.000km\u2019dir. Bu demektir ki g\u00fcne\u015ften d\u00fcnyam\u0131za bakan bir g\u00f6zlemci d\u00fcnyan\u0131n 8,5 dk \u00f6nceki halini g\u00f6r\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ta\u015f\u0131m\u0131zdan yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131k maksimum h\u0131z\u0131 ile 8,5 dakika sonra g\u00fcne\u015fte olabiliyor. \u015eimdi g\u00fcne\u015fteki g\u00f6zlemci i\u00e7in Venedik s\u00fctununun ta\u015f\u0131n\u0131 tarif edebilirsek koordinat sistemimizdeki d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut yani zaman\u0131<\/i> kavram\u0131\u015f oluruz. \u015eu an, g\u00fcne\u015fteki g\u00f6zlemciye Venedik S\u00fctununun ta\u015f\u0131n\u0131n enlem, boylam ve derinli\u011fini verdikten 1dk sonra ta\u015f\u0131 British Museum\u2019a satmak i\u00e7in birisi \u00e7alarsa 7,5 dk daha ta\u015f\u0131n \u00e7al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, g\u00fcne\u015ften g\u00f6r\u00fclemeyecek. Demek ki d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut zaman, g\u00f6zlemcinin konumuna g\u00f6re ciddi bir parametre oluyor. Bu da bize \u00fc\u00e7 boyutun yani mekan\u0131n, zamandan evrensel bir tan\u0131m i\u00e7in ayr\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n Felsefi anlamda<\/b><\/p>\n Felsefi olarak ise uzay(mekan)-zamana \u00fc\u00e7 temel yakla\u015f\u0131m var. Birinci yakla\u015f\u0131m Kant\u00e7\u0131 yakla\u015f\u0131md\u0131r. Uzay ve zaman bizim anlayabilece\u011fimiz bir \u015fey de\u011fildir, tanr\u0131sald\u0131r ve kendilerine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr der. Kant\u2019a g\u00f6re uzay ve zaman ayr\u0131 ayr\u0131 kavram bile de\u011fildir. Kant uzay ve zaman\u0131 sadece sezgisellik d\u00fczeyinde de\u011ferlendirmi\u015ftir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re uzay ve zaman yaln\u0131zca bilinmez de\u011fil bilinemezdir de \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar \u201ckendinde \u015fey\u201dler olarak tanr\u0131ya i\u00e7kindir ve varl\u0131klar\u0131n\u0131n zemini kendilerinde de\u011fil tanr\u0131sal ideadad\u0131r. \u0130kinci yakla\u015f\u0131m temsilcisi Hegel’e g\u00f6re ise uzay ve zaman somut ve mutlakt\u0131r. \u0130dealist bir yakla\u015f\u0131mla Hegel fikir ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerin maddele\u015fmi\u015f hali olarak bakar uzay ve zamana. Yani Hegel\u2019e g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in uzay ve zaman olu\u015ftu ve \u015fu anda sabit somut ve mutlak oldu\u011fu gibi bizden ve \u201cbizim i\u00e7in \u015fey\u201ddir. Engels ve Lenin, bilginin yani konumuz ba\u011flam\u0131nda uzay-zaman\u0131n mutlak olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bilinemez de olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek hem Hegel\u2019i hem de Kant\u0131 ele\u015ftirirler. Bilginin g\u00f6reli olarak, g\u00f6relilik ile mutlakl\u0131k diyalekti\u011finde bir ili\u015fki oldu\u011funu savunurlar. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u201ckendinde \u015fey\u201d ile \u201cbizim i\u00e7in \u015fey\u201d aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 diyalektik bir ili\u015fki kurarlar. Engels ve Lenin’e g\u00f6re, bu ili\u015fki t\u00fcr\u00fc Hegel’de oldu\u011fu bi\u00e7imiyle bir \u00f6zde\u015flik, Kant’ta oldu\u011fu t\u00fcrden bir ayr\u0131l\u0131k ili\u015fkisi de\u011fildir. Bilindik diyalektik anlay\u0131\u015fa g\u00f6re, bu ili\u015fki hem \u00f6zde\u015ftir, hem de\u011fildir. Lenin \u015f\u00f6yle der: \u201cEvren hareket halindeki maddeden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir ve bu hareket halindeki madde uzay\/mekan ve zamandan ba\u015fka bir \u015feyin i\u00e7inde hareket edemez.\u201d<\/i><\/p>\n Sonu\u00e7 olarak<\/b><\/p>\n Fiziki ve felsefi yakla\u015f\u0131m\u0131 birle\u015ftirirsek, Aristo ile ba\u015flayan ve Newton\u2019un devam ettirdi\u011fi, \u201cilk fiske\u201d denilen maddenin mutlak eylemsizli\u011fine m\u00fcdahale ile an\u0131lan hareket, asl\u0131nda madde ile hareketi birbirinden ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve mutlakla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Hegelci felsefi yakla\u015f\u0131ma girer. Zaman-mekan ve madde-hareket\u2019in g\u00f6relili\u011fini savunan Einstein ise Engels ve Lenin gibi diyalekti\u011fe ve g\u00f6relili\u011fe vurgu yapmaktad\u0131r. Felsefi ve fiziki anlamdaki bu yakla\u015f\u0131mlar \u00f6rt\u00fc\u015fmektedir. Einstein\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00e7o\u011fu zaman Kant\u2019\u0131n bilinemezcili\u011fine meze yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r ama gelin g\u00f6r\u00fcn ki g\u00f6zlemcinin farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 ve verilerine ra\u011fmen her g\u00f6zlemci ayn\u0131 fiziksel yasalara var\u0131yor.<\/p>\n Not: K\u0131sa bir makalede anlat\u0131lamayacak kadar derin ve teferruatl\u0131 olan uzay(mekan)-zaman konusu, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, okumaya, ara\u015ft\u0131rmaya ve u\u011fra\u015fmaya de\u011fer bir konudur. Felsefi ve fiziki yakla\u015f\u0131m\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, David Harvey\u2019in kapitalizmin neoliberal d\u00f6neminde, k\u00fcreselle\u015fen sermayenin h\u0131z\u0131n\u0131n mekanlar\u0131 ve insan ili\u015fkilerini s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131 tezi de uzay (mekan) \u2013 zaman konusuna farkl\u0131 bir ekonomi politik anlay\u0131\u015f getirece\u011fe benzemektedir.\u00a0 \u00a0<\/i><\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Kaynaklar:<\/i><\/p>\n Prolegomena \u2013Kant<\/i><\/p>\n Mant\u0131k Bilimi \u2013 Hegel<\/i><\/p>\n Materyalizm ve Ampiryokritisizm \u2013 Lenin<\/i><\/p>\n Zaman\u0131n K\u0131sa Tarihi \u2013 Stephen Hawking<\/i><\/p>\n 50 Soruda G\u00f6relilik Kuramlar\u0131 \u2013 \u0130brahim Semiz<\/i><\/p>\n http:\/\/bit.ly\/2lTHVDs<\/i><\/p>\n http:\/\/bit.ly\/2n6qKyW<\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Argasdi dergimizin “Zaman” dosya konulu 46. say\u0131s\u0131ndan bilimsel ve felsefi bir yaz\u0131… Kafa a\u00e7mak isteyenlere tavsiye edilir. Yeni say\u0131 \u00e7\u0131kmadan eskisini almayanlara son \u00e7a\u011fr\u0131! Uzay<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5067,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_newsletter_tier_id":0,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[40,67,38,42,1,39],"tags":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/baraka.cc\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/uzayzaman.png","jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p4eHWX-1jI","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5066"}],"collection":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5066"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5066\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5071,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5066\/revisions\/5071"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5067"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5066"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5066"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/baraka.cc\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5066"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}